Ο 43χρονος Μάρκος Σπανός, φωτογράφος που εργάζεται στο Τμήμα Πληροφορικής του Δήμου Λέρου, έχει ένα ενδιαφέρον χόμπι. Γεννημένος στη Νέα Υόρκη από Λεριούς που μετανάστευσαν στην Αμερική, επέστρεψε σε ηλικία 11 ετών. Τα τελευταία χρόνια ξεναγεί εθελοντικά ξένους και Ελληνες επισκέπτες στα αρχιτεκτονικά σπαράγματα και στη σπουδαία πολεμική ιστορία του νησιού. Χρονολογικά, αυτή η περίοδος εκτείνεται από την ιταλική κατοχή έως και την εμβληματική Μάχη της Λέρου, τον τελευταίο μεγάλο θρίαμβο των ναζί.

Τα κτίρια χρησιμοποιήθηκαν και αργότερα για τη στέγαση πολιτικών κρατουμένων, ασθενών του ψυχιατρείου, καθώς και μεταναστών της μεγάλης κρίσης του 2015 και μετά. Εκτός από την πόλη του Λακκιού (δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου το 1930 με ιδιωτικά και δημόσια κτίρια ιταλικού ρασιοναλισμού και αρ ντεκό που εξυπηρετούν σήμερα οικιστικές και εμπορικές ανάγκες) όλο το υπόλοιπο απόθεμα είναι σε ερειπιώδη κατάσταση. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες δε είναι οι διάσπαρτες πυροβολαρχίες σε πολλά υψώματα αλλά και οι καζέρμες τους -στρατώνες- στις οποίες κατέλυαν τα μέλη της φρουράς.

Μία από αυτές ξεχωρίζει από τις άλλες 25. Εχει εντυπωσιακές τοιχογραφίες, πιθανότατα από το χέρι του ζωγράφου Οτο Μάιστερ. Γεννημένος στη Δρέσδη το 1892, σπούδασε Καλές Τέχνες, έγινε σκηνογράφος και το 1934 απαγορεύτηκε από τους ναζί να εκθέτει. Τα έφερε έτσι όμως η ειρωνεία της τύχης, ώστε να υπηρετήσει στη Λέρο στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και να αφήσει δύο τοιχογραφίες αντίγραφα έργων του Πέτερ Μπρέγκελ αλλά και μια σειρά άλλων στις οποίες μάλλον πρωταγωνιστεί η μορφή της συζύγου του. Είναι όλες στο κτίριο στρατωνισμού στο ύψωμα του Τούρτουρα, κοντά στην περιοχή Διαπόρι. Ηταν από τα σημεία όπου πήγαινε συχνά ο Σπανός και στην τελευταία του επίσκεψη βρέθηκε μπροστά σε μια δυσάρεστη έκπληξη. Κάποιος με τροχό προσπάθησε να αποτοιχίσει τμήμα μίας εκ των τοιχογραφιών με θέμα τη γυναίκα αυτή και έναν σκύλο, έργο εμπνευσμένο από τον Μιλού του Τεν Τεν. Ο δράστης το έκανε ερασιτεχνικά, το κομμάτι που έβγαλε έπεσε και έσπασε και έτσι τα παράτησε. Η πράξη έγινε τέλη Ιουλίου ή μέσα στον Αύγουστο.

Τοιχογραφία από τον ίδιο στρατώνα, μάλλον διά χειρός Μάιστερ.
Λέγεται ότι η γυναικεία μορφή είναι η σύζυγος του Μάιστερ, Πόλα.

Το θέμα αναδείχθηκε από τον φωτογράφο και αποκάλυψε τη μεγάλη εγκατάλειψη που πλήττει την αρχιτεκτονική και ιστορική κληρονομιά της Λέρου. «Το πρόβλημα δεν είναι μονάχα η αναπόφευκτη φθορά του χρόνου αλλά και το γεγονός ότι τα απομακρυσμένα κτίρια είναι έρμαια των κατσικιών και των προβάτων καθώς προσφέρουν εύκολη λύση για τους βοσκούς που προφυλάσσουν τα ζώα τους από κρύο και ζέστη. Είναι γεμάτα ακαθαρσίες. Αν δε σου πέσει το ταβάνι στο κεφάλι θα κολλήσεις ψύλλους», υπογραμμίζει στη στήλη. Ο Σπανός έχει προσέξει μια ακόμα αλλαγή. Μιας και τα τελευταία χρόνια η Λέρος ανεβαίνει ως προορισμός, την ανακάλυψαν μια σειρά από εραστές και συλλέκτες τεκμηρίων της στρατιωτικής ιστορίας μαζί με φιλοπερίεργους ταξιδιώτες. Θα μπορούσε κάποιος από αυτούς να θέλησε να πάρει τμήμα της τοιχογραφίας, εξηγεί. Το ζήτημα είναι ότι ενώ έγινε μια φιλότιμη προσπάθεια το 2005 επί δημαρχίας του Τιμόθεου Κωττάκη, καθώς άνοιξαν διαδρομές και συντηρήθηκαν οι ζωγραφιές σε διάφορα κτίρια (του Μάιστερ και άλλες), μπήκαν κάγκελα και λουκέτα, με τον καιρό βγήκαν από αγνώστους και σήμερα είναι όλα ξέφραγο αμπέλι.

Ο φωτογράφος και λάτρης της ιστορίας του νησιού Μάρκος Σπανός.

Ο ίδιος δήμαρχος είναι πάλι στον θώκο, διαδεχόμενος άλλη δημοτική αρχή. Θεωρεί ότι πολύ δύσκολα μπορεί κάποιος να περιορίσει τους κτηνοτρόφους και η μόνη λύση είναι φωτοβολταϊκά πάνελ που θα δίνουν ρεύμα σε κάμερες φύλαξης, λέει στην «Κ». Αλλά παραδέχεται ότι και αυτά μπορεί εύκολα να ξηλωθούν ένα βράδυ στην ερημιά. Σημασία έχει πάντως ότι ο τεράστιος πλούτος για το νησί, που θα μπορούσε να φέρει υπεραξία τώρα που ανεβαίνει τουριστικά, μένει μαζοχιστικά ανεκμετάλλευτος και χωρίς κεντρικό σχέδιο από το κράτος. Σε μια χώρα που σέβεται τον εαυτό της όλα τα ιταλικά οικοδομήματα (κάποια είναι κηρυγμένα διατηρητέα) θα είχαν συντηρηθεί, θα φιλοξενούσαν μουσεία, ξενοδοχεία, κέντρα μελέτης και ινστιτούτα ακόμα και κέντρα ευεξίας. Θα παρήγαγαν δουλειές προστιθέμενης αξίας, εισόδημα και επισκεψιμότητα όλο τον χρόνο. Εμείς όμως προτιμάμε τα κατσίκια, τους βάνδαλους και τους κλέφτες. Toυλάχιστον κάποιοι Λεριοί ή άνθρωποι που διάλεξαν το νησί για να γίνουν μόνιμοι κάτοικοι κάνουν έναν αγώνα μνήμης και σωτηρίας. Οπως η Θεσσαλονικιά Ιωάννα Ασμενιάδου που έχει κάνει μια σειρά από πολύ ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ.